Anemia podczas ciąży

Anemia kobiet w ciąży jest bardzo częstym zjawiskiem – dotyczy około 40% kobiet. Ze względu na zmiany fizjologiczne, jakie zachodzą w ciąży, definicja anemii jest nieco inna niż standardowo określana w normach laboratoryjnych.

Anemia a ciąża

Podczas ciąży dochodzi do zwiększenia objętości krwi i jej rozcieńczenia, co sprawia, że liczba czerwonych krwinek, zawartość hemoglobiny oraz hematokryt (stosunek procentowy zawartości krwinek czerwonych we krwi do surowicy) są obniżone. Prawdziwa anemia rozpoczyna się w przypadku niedoborów pierwiastków i witamin niezbędnych w procesie krwiotworzenia. 

O anemii w ciąży mówimy w sytuacji, kiedy dochodzi do spadku poziomu hemoglobiny (nośnika tlenu w czerwonych krwinkach) poniżej 10 g/dl lub hematokrytu poniżej 30%.  

Przyczyny anemii

Najczęstszą przyczyną anemii (95%) jest niedobór żelaza, który może być wynikiem zbyt małej podaży tego pierwiastka w diecie w stosunku do zwiększonego zapotrzebowania (dostarczanie żelaza do rozwijającego się płodu) lub zaburzeń czynności przewodu pokarmowego i zmniejszonego wchłaniania żelaza.

W ciąży, zwłaszcza zaawansowanej, nierzadko pojawiają się problemy z żylakami odbytu, zwanymi popularnie hemoroidami. Krwawienie z hemoroidów może przyczyniać się do wtórnej utraty żelaza z organizmu.

Anemia może być także spowodowana niedoborem kwasu foliowego lub witaminy B12. Jest to związane ze zwiększonym zapotrzebowaniem na te witaminy przez rozwijający się płód. 

Objawy anemii

Wczesne objawy anemii mogą być niezauważalne albo mało specyficzne: 

• zmęczenie,
• osłabienie,
• bóle głowy,
• pogorszenie tolerancji wysiłku,
• problemy z pamięcią, koncentracją,
• zawroty głowy,
• łamliwość paznokci, wypadanie włosów, pieczenie i wygładzenie języka, problemy z połykaniem.

Objawy ciężkiej anemii to: 

• duszność/znaczne pogorszenie tolerancji wysiłku,
• bladość skóry i śluzówek,
• przyspieszone bicie serca (tachykardia),
• objawy neurologiczne (zaburzenia czucia, widzenia, drętwienie kończyn – przy anemii z niedoboru witaminy B 12),
• żółtaczka,
• bóle brzucha,
• niedociśnienie.

Wpływ anemii na przebieg ciąży 

W przypadku ciężkiej anemii istnieją zagrożenia dla rozwijającego się płodu. W pierwszym trymestrze ciąży może ona powodować zaburzenia zagnieżdżania się jaja płodowego oraz powstanie wad rozwojowych u płodu, a nawet poronienie. W drugim trymestrze ciąży anemia może zaburzać wzrost płodu, a w trzecim trymestrze – być przyczyną przedwczesnego porodu.  

Czy jestem w grupie ryzyka? 

Choć anemia jest bardzo częstym zjawiskiem w ciąży, zwykle ma jednak łagodny przebieg. Czynnikami ryzyka ciężkiej anemii mogą być: 

• ciąża mnoga,
• niedożywienie, niedobór wielu witamin,
• palenie papierosów (zaburza wchłanianie składników odżywczych),
• spożycie alkoholu,
• choroby przewlekłe przewodu pokarmowego, zwłaszcza powodujące zaburzenia wchłaniania,
• stosowanie leków przeciwpadaczkowych,
• wrodzone choroby krwi (anemia sierpowatokrwinkowa).

Jak się rozpoznaje anemię? 

Anemię rozpoznaje się na podstawie morfologii krwi obwodowej. Jest to badanie łatwo dostępne i powinno być często wykonywane w czasie ciąży (co 4–6 tygodni). W przypadku niskich wartości hemoglobiny i hematokrytu (określonych w definicji) lekarz zwraca uwagę na pozostałe parametry morfologii, takie jak MCV, czyli objętość krwinki czerwonej, co może być pomocne w rozpoznaniu przyczyny anemii.  

• W przypadku anemii mikrocytarnej (MCV < 79 fl – mała objętość krwinki) zleca się badania w kierunku niedoboru żelaza we krwi (poziom żelaza jest obniżony, a poziom TIBC – białka przenoszącego żelazo we krwi – podwyższony).
• W przypadku anemii makrocytarnej (MCV > 98 fl – duża objętość krwinki) podejrzewa się niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego (obniżenie poziomu B12 lub kwasu foliowego we krwi).

Leczenie anemii

Jest uzależnione od stopnia ciężkości anemii oraz jej przyczyny. W przypadku anemii z niedoboru żelaza, o łagodnym nasileniu stosuje się preparaty żelaza doustnie (najczęściej w dawce 120 mg na dzień). Należy pamiętać, aby preparaty zawierające żelazo przyjmować najlepiej 30–60 minut przed posiłkiem, ponieważ pokarm zmniejsza wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego. Tabletki najlepiej popijać niegazowaną wodą mineralną.

W przypadku umiarkowanej niedokrwistości lekarz może zlecić podanie żelaza dożylnie lub doustnie. Podanie żelaza dożylnie pozwala na szybsze uzupełnienie jego niedoboru, co jest ważne szczególnie w przypadku niskich wartości hemoglobiny oraz nasilonych objawów anemii. Niekiedy konieczna jest transfuzja krwi, ale zdarza się to stosunkowo rzadko i zwykle wtedy, kiedy anemia jest wynikiem szybkiej utraty krwi (np. krwawienie z odklejonego łożyska).

Należy wspomnieć  także o ewentualnych skutkach ubocznych stosowania preparatów żelaza. Nie zdarzają się one często i zwykle pojawiają  się przy stosowaniu dużych dawek żelaza. Skutki uboczne najczęściej dotyczą przewodu pokarmowego. Należą do nich:  

• zgaga,
• biegunki,
• wymioty,
• zaparcia,
• nudności,
• bóle w nadbrzuszu,
• ciemne zabarwienie stolca.

Trzeba pamiętać jednak, żeby samowolnie nie odstawiać leczenia, tylko zgłosić się do lekarza, który może zalecić stosowanie innego preparatu doustnego lub podawanie dożylne.  
W przypadku anemii z niedoboru kwasu foliowego zaleca się doustne uzupełnienie tej witaminy w zwiększonych dawkach.

Anemia z niedoboru witaminy B12 zdarza się bardzo rzadko i w zależności od przyczyny wymaga uzupełniania doustnego lub przy obecności zaburzeń – domięśniowego wchłaniania w przewodzie pokarmowym.  

Jak można zapobiegać anemii w ciąży? 

Profilaktyka obejmuje przede wszystkim stosowanie prawidłowo skomponowanej diety dostarczającej odpowiedniej dawki żelaza oraz kwasu foliowego. 
Produkty żywnościowe bogate w żelazo:

• mięso: wołowina, wieprzowina, jagnięcina, drób,
• ryby i owoce morza,
• warzywa: brokuły, kapusta włoska, zielony groszek, fasola,
• pieczywo pełnoziarniste,
• jaja.  

Produkty żywnościowe bogate w kwas foliowy:

• warzywa o ciemnozielonym kolorze/liściaste,
• fasola, groch,
• soki z owoców cytrusowych,
• pieczywo pełnoziarniste.  

Aktualnie zaleca się stosowanie preparatów kwasu foliowego już na 6–12 miesięcy przed planowaną ciążą i w jej trakcie. Kobiety w ciąży powinny także przyjmować dodatkowo żelazo. Na rynku jest wiele preparatów zawierających witaminy i żelazo, np.: Elevit, Falvit, Feminatal N, Prenatal Classic.  
Podsumowując, należy stwierdzić, że rozpoznanie i leczenie anemii w ciąży ma ogromne znaczenie dla rozwoju dziecka i zapobiegania powikłaniom.